Önce “Kapak Güzeli” başlığını görüp de yazıya bikini içinde poz vermiş güzel kadın fotoğrafları görürüm diye gelenlere kötü haberi vereyim: Bu yazıda hiç bir bikinili kadın fotoğrafı yok 🙂 . Yazımız “Regresyon Yanılgısı”, yani olayların ortalamaya dönüş eğilimi göstermesinden kaynaklanan bir yanılgı ile ilgili.
si-cover-black-cat
Özellikle Amerikan spor camiasında yer alan bir çok insan Sports Illustrated (SI) dergisinin kapağına çıkmanın sporculara “kötü şans” getirdiğine inanır. Nitekim Wikipedia’nın konu ile ilgili sayfasında SI’da kapak olmuş sporcuların başlarına gelen olmadık şeylerin detaylı bir listesi vardır. Bu listeden hemen bizim de tanıyabileceğimiz bir iki isme bakalım[1]:

  • New York Knicks’te oynayan Jeremy Lin 17 Şubat 2012’de SI dergisinin kapağına ilk kez çıktıktan sonra Lin’in takımı 7 maçlık galibiyet serisini kendi evinde New Orleans Hornets takımına kaybederek sona erdirdi.
  • Jeremy Lin’in şanssızlığı bir maçla sona ermedi. Ertesi hafta tekrar SI’da kapak olan Jeremy Lin’in takımı Miami Heats’e karşı kaybediyor ve ardından Mart ayında sol dizinde menisküsü yırtılan Lin sezonu kapatıyor.
  • Bir tane de bokstan örnek verelim (spor olarak görülmesini anlayamasam da). 20 Haziran 1988’de Mike Tyson’la yapacağı karşılaşma öncesi SI’da kapak olan Michael Spinks için karşılaşma hiç iç acıcı geçmemiş. Tyson rakibini 91 saniyede knock-out ederek Spinks’in erken emekliliğine yol açmış.0704_large

Sizin de Wikipedia listesinden göreceğiniz gibi örneklerin sayısı çok. Ancak “Sports Illustrated Laneti” gerçek mi yoksa yoksa istatistik bilgilerimizdeki noksanlığın, verileri yorumlamaktaki yetersizliğimizin yol açtığı bir şehir efsanesi mi?

Sports Illustrated Laneti Regresyon Yanılgısı’na iyi bir örnektir. Thomas Gilovich başucu referans kitabı olması gereken “How We Know What Isn’t So” isimli kitabında lanetin bir regresyon yanılgısından ibaret olduğunu görmek için istatistiki bir dahi olmaya gerek olmadığını belirtiyor[2]. Ortalamaya Regresyon kavramına bakalım.

Ortalamaya Regresyon: bir değişkenin 2 ölçümden birinde ortalamadan çok farklı bir değere sahip olması durumunda diğerinde ortalamaya daha yakın olacağını ifade eden istatistiksel bir kavramdır. Farklı bir açıklaması ise şu şekildedir: Tamamen rastlantısal bir olay serisi içerisinde sıradışı bir olaydan sonra büyük olasılıkla (sadece rastlantısal olarak) daha sıradan bir olay gerçekleşir.[3]

Örnekle açıklayayım*. Diyelim ki oğlunuza araba kullanmayı öğretiyorsunuz. Düzgün otomobil kullanmayı öğrenmek zaman ve antreman gerektirecek bir iştir. Oğlunuzun otomobil kullanma becerilerindeki gelişmeyi bir günden diğerine görmek zordur. Oğlunuzla dolaşırken aracı çok iyi kullandığı (o an ki seviyesinden çok daha iyi) bir günün ardından normal seviyesinde kullanacağını tahmin edebilirsiniz. Aynı şekilde çalıştığınız bir gün normalde yolda seyredebilecek kadar otomobil kullanan oğlunuzun değerli aracınızı tarlaya sürdüğünde ertesi gün tekrar tarlaya sürmeyeceğini, normal sürüş becerilerine geri dönerek (regresyon) yolda kalabileceğini varsayabilirsiniz. Peki Sports Illustrated Laneti’nin bununla alakası ne demeden önce yanılgı kısmına bir gelelim. Şimdi oğlunuz aracı tarlaya sürdüğünde oğlunuza bağırdığınızı varsayalım. Oğlunuz ertesi gün aracı normal olarak kullanacağından “bağırmak” işe yaramış gibi görünecektir. Aracı çok iyi kullanıdığı gün ise övmüşseniz ertesi gün normal (bir öncekine göre kötü) kullanacağından övgünün işe yaramadığı fikri kafanızda oluşacaktır. Bu kalıpsal düşünce -örneğimizdeki “bağırmak işe yaradı, övgü işe yaramadı” – Regresyon Yanılgısı‘na bir örnektir.

4897

Regresyon etkisini göz önüne alarak oğlunuza bu sevimli oyuncakla otomobil kullanmayı öğretmeyi deneyebilirsiniz. 🙂

Regresyon Yanılgısı’nın Sports Illustrated Lanet’i ile ilgisine gelebiliriz artık. Sports Illustrated dergisinin kapağına çıkabilmek için bir sporcunun son haftalarda adının duyulması, başarılı olması gereklidir şüphesiz. Sporcunun haber değerinin olduğu zamanlarda ancak dergiye kapak olması mümkündür. Bir sporcunun haber değeri ise sıradışı başarılara imza attığında vardır. Sürekli kazanan, rekorlar kıran sporcu ara sıra kaybeden, kötü oynayan sporcudan daha kıymetlidir ne de olsa. Dolayısı ile SI’da kapak olmuş bir sporcu normal performansının üzerinde bir performans göstermiştir. Kapakta fotoğrafının çıkmasının ardından performansının normal seyrine dönmesi beklenmedik, lanetli ya da şanssız bir şey değildir. Kısaca Sports Illustrated dergisine kapak olmak lanetli değildir, sporcunun sıradışı bir performans sergilediğinin göstergesidir.

Hayatımızdaki raslantısallıkların sıklığını okumak isteyenler için yazının kaynak kısmındaki 2 kitabı hararetle tavsiye ederim. Okuma fırsatı olmayacak okuyucular için “Regresyon Yanılgısı” ile ilgili diğer örnekleri sonraki bir yazıda daha detaylı anlatacağım.


  1. Wikipedia
  2. Thomas Gilovich “How We Know What Isn’t So” Ch. 2 “Cognitive Determinants of Questionable Beliefs”
  3. Leonard Mlodinow “The Drunkard’s Walk – How Randomness Rules Our Lives”

*: Buradaki örnek Daniel Kahneman’ın yanılgıyı ilk kez farkettiği ve sonrasında raslantısallığın hayatımızdaki etkileri üzerine çalışmalar yapmasına sebep olan pilot eğitim merkezindeki olayın günlük hayatımıza uyarlanmış şeklidir.


Bu yazı ilk olarak Ağustos 2012’de Yalansavar sayfalarında yayınlandı.